«Terrible 2»: Όταν το «όχι» είναι ένα σημαντικό αναπτυξιακό βήμα.
Αν ζούμε με ένα παιδί γύρω στα δύο χρόνια, πιθανότατα έχουμε αναρωτηθεί τι άλλαξε ξαφνικά. Εκεί που όλα έμοιαζαν πιο ήρεμα, εμφανίζονται έντονα «όχι», πείσματα και ξεσπάσματα — συχνά για πράγματα που σε εμάς τους ενήλικες μοιάζουν μικρά, όπως το ποιο ποτήρι θα χρησιμοποιήσει ή αν θα φορέσει παπούτσια πριν βγούμε από το σπίτι. Συχνά στροβιλίζει στην σκέψη μας η ίδια ανησυχία:
«Μήπως κάνω κάτι λάθος;». Μια σκέψη που τις περισσότερες φορές οδηγεί σε ενοχή. Τις περισσότερες φορές, η απάντηση είναι όχι. Το παιδί δεν προσπαθεί να μας δυσκολέψει — προσπαθεί να καταλάβει τον εαυτό του.
Η περίοδος αυτή έχει επικρατήσει να ονομάζεται «Terrible 2», όμως στην πραγματικότητα αποτελεί ένα φυσιολογικό και ιδιαίτερα σημαντικό στάδιο της ανάπτυξης.
Τι συμβαίνει αναπτυξιακά στην ηλικία των δύο ετών;
Σε αυτή την ηλικία ο εγκέφαλος του παιδιού αναπτύσσεται με γρήγορους ρυθμούς, όμως η ικανότητα κατανόησης σύνθετων καταστάσεων και διαχείρισης συναισθημάτων δεν έχει ακόμη ωριμάσει. Παράλληλα το παιδί κάνει ένα μεγάλο αναπτυξιακό βήμα: αρχίζει να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως ξεχωριστό άτομο. Θέλει να δοκιμάζει, να επιλέγει, να εξερευνά και να έχει λόγο σε όσα συμβαίνουν γύρω του. Το συχνό «όχι» δεν είναι πρόκληση προς τον γονέα· είναι ένας τρόπος να εκφράσει την αναδυόμενη αυτονομία του.
Παράλληλα, ενώ η ανάγκη για ανεξαρτησία μεγαλώνει, η συναισθηματική και γνωστική ωρίμανση βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο. Το παιδί βιώνει έντονα όσα συμβαίνουν, χωρίς όμως να μπορεί πάντα να τα κατανοήσει ή να τα ρυθμίσει. Έτσι, όταν εμφανίζεται απογοήτευση, κούραση ή ένταση, το παιδί δεν μπορεί να αυτορυθμιστεί — χρειάζεται τον ενήλικα για να το βοηθήσει να επιστρέψει στην ηρεμία.
Και αυτό είναι αναμενόμενο σε αυτή την ηλικία.
Γιατί συμβαίνουν τα ξεσπάσματα;
Σε αυτή τη φάση οι έντονες αντιδράσεις συχνά προβληματίζουν τους γονείς, όμως για να τις κατανοήσουμε χρειάζεται να δούμε πώς ακριβώς σκέφτεται ένα παιδί δύο ετών.
Το δίχρονο παιδί λειτουργεί κυρίως μέσα από την άμεση εμπειρία: αυτό που βλέπει και αυτό που αισθάνεται είναι για εκείνο απόλυτα πραγματικό.
Η σκέψη του είναι ακόμη συγκεκριμένη και κυριολεκτική· βιώνει ό,τι βλέπει και ό,τι αισθάνεται ως άμεση πραγματικότητα, χωρίς να μπορεί να αντιληφθεί και να επεξεργαστεί έννοιες όπως ο χρόνος, η αναμονή, η πρόθεση του άλλου ή οι κοινωνικές συμβάσεις. Για παράδειγμα, μπορεί να απευθυνθεί σε κάποιον που εμφανίζεται στην τηλεόραση και να περιμένει απάντηση, γιατί δεν έχει ακόμη αναπτύξει την ικανότητα να διαχωρίζει την εικόνα από τη ζωντανή αλληλεπίδραση. Όταν η πραγματικότητα δεν ανταποκρίνεται σε αυτό που αναμένει, το συναίσθημα γίνεται έντονο και εκφράζεται μέσα από κλάμα ή θυμό. Για τον λόγο αυτό, πολλές καθημερινές στιγμές που στους ενήλικες φαίνονται απλές και αυτονόητες , για το παιδί αποτελούν πραγματικές προκλήσεις κατανόησης και δημιουργούν πραγματική σύγχυση ή απογοήτευση.
Τα ξεσπάσματα, λοιπόν, στην ηλικία των δύο ετών δεν σχετίζονται τόσο με αντίδραση σε κανόνες, όσο με τον τρόπο που το παιδί αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Το tantrum, επομένως, δεν αποτελεί προσπάθεια ελέγχου, ούτε μια χειριστική συμπεριφορά, όπου το παιδί προσπαθεί να «κερδίσει», αλλά επικοινωνία, έκφραση μιας εμπειρίας που το παιδί δεν μπορεί ακόμη να οργανώσει νοητικά και συναισθηματικά.
Όταν δούμε τη συμπεριφορά μέσα από αυτό το αναπτυξιακό πρίσμα, η αντίδραση του παιδιού παύει να μοιάζει υπερβολική και γίνεται πιο κατανοητή, επιτρέποντας μας να ανταποκριθούμε με μεγαλύτερη ηρεμία.
Ο στόχος μας δεν είναι να σταματήσουν άμεσα τα ξεσπάσματα, αλλά να μάθει το παιδί σταδιακά πώς να ρυθμίζει τα συναισθήματά του και τη συμπεριφορά , με τη βοήθεια μας.
Η ευκαιρία πίσω από το «Terrible 2»
Παρότι αυτή η περίοδος μπορεί να κουράζει, αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά στάδια της ανάπτυξης. Μέσα από τις καθημερινές αυτές στιγμές το παιδί μαθαίνει να εμπιστεύεται, να αντέχει τη ματαίωση και να οργανώνει σιγά-σιγά τον εσωτερικό του κόσμο.
Πίσω από κάθε έντονη αντίδραση δεν βρίσκεται ένα «δύσκολο» παιδί, αλλά ένα παιδί που προσπαθεί να καταλάβει έναν κόσμο μεγαλύτερο από τις δυνατότητές του εκείνη τη στιγμή.
Κάποιες μέρες θα είναι πιο εύκολες και κάποιες πραγματικά απαιτητικές. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάτι κάνουμε λάθος — σημαίνει ότι το παιδί μεγαλώνει. Και μέσα από τη σταθερή παρουσία του γονέα, μαθαίνει σιγά-σιγά ότι ακόμη και τα πιο έντονα συναισθήματα μπορούν να χωρέσουν μέσα σε μια ασφαλή σχέση.